Tam Cúc Cho Người Mới Bắt Đầu: Thứ Tự Quân, Cách Ra Bài Và Bắt Quân

Tam Cúc Cho Người Mới Bắt Đầu

Những tuần ôn thi thường dài và căng. Sách vở chất đầy bàn, đầu óc lúc nào cũng nghĩ tới đề. Học mãi cũng cần lúc nghỉ, và với nhiều gia đình ở miền Bắc Việt Nam, một trong những cách nghỉ ngơi quen thuộc là ván tam cúc ngày Tết. Trò này nhẹ nhàng, nhanh, lại buộc người chơi nhớ bài và tính trước vài nước. Đúng kiểu nghỉ mà não vẫn chạy. Dĩ nhiên, chơi lúc nghỉ thôi, đừng để lấn sang giờ học.

Bộ bài tam cúc có những quân gì

Bộ tam cúc có 32 lá, chia làm hai màu đỏ và đen, mỗi màu 16 lá. Tên quân giống cờ tướng: tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã và tốt. Trong mỗi màu, tướng chỉ có một lá, tốt có năm lá, còn sĩ, tượng, xe, pháo, mã mỗi loại hai lá.

Tướng đỏ được gọi là “tướng ông”, tướng đen là “tướng bà”.

Thứ tự lớn nhỏ theo luật phổ biến là tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã, tốt. Hai quân cùng tên thì quân đỏ lớn hơn quân đen. Như vậy quân lớn nhất cả bộ là tướng ông, còn nhỏ nhất là tốt đen. Một điều người mới hay nhầm: tượng đen vẫn lớn hơn pháo đỏ, vì thứ tự tên quân được xét trước, màu chỉ dùng khi hai quân cùng tên.

Các bộ quân được tính trong tam cúc

Ngoài đánh từng lá đơn, người chơi có thể ra theo bộ. Đôi là hai quân cùng tên, cùng màu, như đôi xe đỏ hay đôi mã đen. Bộ ba gồm tướng, sĩ, tượng cùng màu hoặc xe, pháo, mã cùng màu.

Chỉ hai bộ ba đó được công nhận. Sĩ, tượng, xe hay pháo, mã, tốt thì không.

Với quân tốt, bốn tốt cùng màu gọi là tứ tử, năm tốt cùng màu gọi là ngũ tử. Đây là hai bộ hiếm, và có luật riêng đi kèm mà phần sau sẽ nói.

Luật đi quân và bắt quân

Tam cúc hay được chơi bốn người, mỗi người tám lá, chia hết bài. Cũng có thể chơi hai hoặc ba người, khi đó mỗi nơi bớt quân theo một cách khác nhau. Đầu ván có một người bắt cái để chọn người ra bài trước.

Người được cái ra bài trước và gọi số lá, ví dụ “một cây”, “đôi cây” hay “ba cây”. Những người còn lại lần lượt đặt úp xuống đúng ngần ấy lá. Khi mọi người đã ra xong, các lá được lật lên so. Bộ nào cùng kiểu mà lớn nhất thì người đó thắng lượt, gom các lá ấy về phía mình, rồi giành quyền ra bài ở lượt sau. Đó chính là “bắt quân”. Người không có bộ tương ứng, hoặc biết mình thua, có thể úp bài bỏ đi mà không lật, gọi là “chui”, để khỏi lộ bài cho người khác đoán.

Có một luật nhỏ ở lượt gọi đầu tiên. Khi chơi hai hoặc bốn người, nhiều nơi dùng câu “cấm tướng, cấm sĩ, lấy tượng cầm đầu”, nghĩa là ở lượt đầu không được ra tướng hay sĩ, quân lớn nhất được phép là tượng đỏ. Ai ra tướng hay sĩ ở lượt này coi như phạm luật và không được ăn.

Tứ tử và ngũ tử có quyền riêng. Theo luật phổ biến, người có tứ tử được “trình làng”, hạ bộ đó xuống chiếu để ăn. Người có ngũ tử còn được cướp cái bất cứ lúc nào. Từ đây mà có thành ngữ “tứ tử trình làng” ta vẫn dùng trong đời sống.

Ván kết thúc khi hết bài trên tay. Ở lượt cuối, người cầm cái hay cố “kết” bằng đôi tốt đen hoặc bộ xe pháo mã để được tính thêm điểm, nếu bị người khác có bộ lớn hơn “đè” thì điểm thưởng ấy chuyển sang người đè. Cách cộng điểm mỗi hội chơi một khác. Cuối cùng ai thu được nhiều lá nhất thì đứng nhất.

Một số hội chơi còn cho “đi đêm”, tức hai người lén đổi quân cho nhau, úp mặt bài xuống để không ai thấy, sao cho cả hai cùng có thêm bộ. Thành ngữ “đi đêm” cũng từ đây mà ra. Nhà nào không thích kiểu này thì cấm từ đầu. Với người mới, mẹo đơn giản nhất là đừng vội tung quân lớn ở những lượt đầu, giữ tướng và sĩ cho lúc cần giành cái.

Tam cúc ngày nay

Ai muốn đối chiếu kỹ hơn có thể đọc trang tam cúc trên Wikipedia tiếng Việt, nơi tóm tắt khá rõ các quân bài, bộ quân và những biến thể khi chơi ba người.

Các trò bài dân gian như tam cúc nay cũng đã có bản online để chơi trên điện thoại. sunwin.bayern cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.

Với người học, tam cúc có một cái lợi nhỏ. Nó luyện trí nhớ ngắn hạn: phải nhớ quân nào đã ra, quân nào còn, đối phương vừa chui hay vừa lật. Một ván không kéo dài lâu, xong lại quay về bàn học, đầu nhẹ hơn hẳn.

Luật mỗi nhà, mỗi làng có thể khác vài chỗ, nhất là phần tính điểm khi kết. Trước khi chơi, cứ hỏi nhau một câu. Đỡ cãi.